Inleiding:
Over het leed dat vissen ondergaan bij de vangst en kweek wordt door veel mensen meestal onverschillig gedaan. Dit komt omdat vissen koudbloedig zijn. Ze zijn niet aaibaar of aantrekkelijk. Sommigen zien ze er zelfs vies uit zoals een glibberige paling. Gedegen onderzoeken wijzen uit dat vissen enorm lijden onder de vangst. De netten zijn in de jaren steeds groter geworden. Vissen worden met tonnen gevangen en verdrukken elkaar waardoor ze stikken. En als ze niet in het net stikken dan doen ze dat aan boord van het schip. Een haring doet er 35 minuten over om te stikken. Een wijting zestig minuten. Palingen worden het slechtst behandeld, zij moeten zich dood kruipen: ze worden bestrooid met zout zodat de huid er langzaam afbrandt, dit om het vlees gaaf te houden. Veel vissen worden ook levend gevild. Onderzocht is dat het eten van vis in de hoedanigheid die we nu hanteren ervoor zorgt dat de zeeën in 2048 leeg gevist zijn. Alleen al in Nederland eten we ongeveer 8 kilo vis per persoon per jaar. Wereldwijd is dat om en nabij de honderd miljoen ton.
Nancy de Heer : Stem voor Dieren
Vissen in het wild
In ruim dertig jaar duiken in uiteenlopende ecosystemen heb ik de kleurrijke en fascinerende onderwaterwereld goed leren kennen, maar ook snel zien achteruitgaan. Door overbevissing en vervuiling zijn visbestanden wereldwijd gehalveerd; roofvissen zoals tonijn namen zelfs met 80–90% af. Van de blauwvintonijn is nog slechts een paar procent over, terwijl de visserij doorgaat. Moderne vangsttechnieken laten vissen nauwelijks kans te ontsnappen.
Als onderwaterfotograaf leerde ik veel over het gedrag van vissen, essentieel om ze van dichtbij te benaderen zonder ze te verstoren—iets wat vaak misgaat bij duikers. Sommige vissen herkende ik zelfs individueel. Zo zwom een koppel Franse keizersvissen op Bonaire telkens naar mij toe, en een schorpioenvis liet zich rustig benaderen en aanraken.
Vissen verschillen sterk in gedrag: sommige leven alleen, andere in groepen; sommige zijn nachtdieren, andere actief overdag. Roofvissen zoals haaien en tonijnen jagen, terwijl planteneters zoals papegaaivissen algen van koralen schrapen. Er bestaan ook symbiotische relaties, zoals remora’s die meeliften op grotere dieren en voedselresten opruimen.
Groepsvissen beschermen zich door samen te bewegen (“safety in numbers”), terwijl solitaire soorten andere strategieën hebben. De onderwaterwereld is complex en grotendeels onbekend. Veel soorten verdwijnen echter al door menselijk handelen voordat we ze goed hebben kunnen bestuderen.
Dos Winkel
www.seafirst.nl
Bewustzijn
Er zijn tal van studies verschenen over het leervermogen en het geheugen van vissen. Die blijken in veel sterkere mate aanwezig te zijn dan men voorheen heeft aangenomen. Dat vissen slechts beschikken over een geheugen van twee seconden is een fabeltje. Hun lange termijn geheugen is goed ontwikkeld. Vissen hebben dat geheugen nodig om zich te kunnen oriënteren in hun leefomgeving, die een ingewikkelde structuur bezit door de vaak verspreide ligging van paai-, fourageer- en rustgebieden en van allerlei plekken waar zich predatoren bevinden.
Pijnervaring
Wetenschappelijk onderzoek heeft in de afgelopen decennia veel kennis en inzicht opgeleverd omtrent de mentale vermogens van vissen en hun vermogen om pijn en stress te ervaren. Er wordt vaak gezegd dat zij geen pijn kunnen ervaren omdat het koudbloedige dieren zijn. Koudbloedig wil echter alleen zeggen dat het dier zijn temperatuur aan de omgeving kan aanpassen. Dat heeft helemaal niets te maken met het vermogen om pijn te ervaren. Binnen de wetenschap is men er algemeen van overtuigd dat vissen als hoog ontwikkelde gewervelde dieren pijn en stress kunnen ervaren. Het is ook niet goed voorstelbaar dat dieren beschadigende, levensbedreigende prikkels niet als onaangenaam zouden ervaren. Zij zouden anders niet gemotiveerd worden om die negatieve prikkels te vermijden. De structuur van hun zenuwstelsel laat zien er op gebouwd te zijn om negatieve prikkels ook als negatief te ervaren. Dat wordt door tal van studies bevestigd.
Eos wetenschap pijn bij vissen
Zeevissen
Jaarlijks worden wereldwijd naar schatting 1.000–2.700 miljard vissen gedood voor consumptie. De zeevisserij veroorzaakt twee grote problemen: overbevissing en ernstig dierenleed. ———–Overbevissing: sinds 1950 is de vangst explosief gestegen, met daarbovenop enorme bijvangst (10–60%) en illegale visserij (±22%). In totaal gaat het om circa 145 miljoen ton vis per jaar—veel meer dan de oceanen kunnen aanvullen. Gevolg: visbestanden slinken, vissen worden jonger en kleiner gevangen en krijgen vaak niet eens de kans zich voort te planten. Bijvangst verergert dit probleem. Daarom pleiten organisaties voor beschermde zeegebieden, zoals in de Noordzee. —-Ernstig dierenleed: Vissen sterven vaak langzaam door verstikking of verwondingen. Volgens een uitgebreid onderzoek in 2025, kan dit verbeteren door minder massaal te vissen, kleinere netten te gebruiken en vissen direct na vangst te doden. Dat vraagt meer inzet en kost geld, maar levert ook betere kwaliteit vis en mogelijk hogere prijzen op. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40454159/
Het bekende keurmerk van de Marine Stewardship Council kijkt naar duurzaamheid, maar negeert dierenwelzijn tijdens vangst en doding—een fundamenteel gebrek volgens de Stichting Vissenbescherming.
Kweekvis
Veel mensen denken dat kweekvis de zee ontziet. Dat klopt niet. Jaarlijks wordt circa 5,5 miljoen ton wilde vis verwerkt tot vismeel voor viskwekerijen—meestal kleine vissen die massaal en op pijnlijke wijze worden gevangen en gedood. Voor sommige soorten, zoals paling, worden nog altijd miljoenen jonge dieren uit het wild gehaald omdat voortplanting in gevangenschap niet lukt.
In kwekerijen leven vissen in hoge dichtheden, in een onnatuurlijk en prikkelarm milieu. Ziekten komen veel voor, waardoor het gebruik van antibiotica nodig is, met risico op resistente bacteriën. Natuurlijk gedrag is nauwelijks mogelijk en ingrepen zoals genetische manipulatie, vasten voor de slacht en stressvol transport tasten het welzijn verder aan.
Hoewel in Nederland vaak wordt verdoofd vóór doding, gebeurt dit elders in Europa lang niet altijd. Maar ook in Nederland is dit niet wettelijk verplicht. Wereldwijd is viskweek qua welzijn vergelijkbaar met de bio-industrie. Toch groeit de sector snel: jaarlijks wordt meer dan 30 miljoen ton kweekvis geproduceerd, terwijl welzijn nauwelijks aandacht krijgt—ook niet bij keurmerken zoals de Aquaculture Stewardship Council. De verborgen schade is groot: voor 1 kilo zalm is ongeveer 3,5 kilo wilde vis nodig. Dat betekent dat tientallen tot honderden vissen sterven voor één kweekvis—goed voor uren aan doodstrijd.
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat het welzijn van kweekvissen structureel onder druk staat en dat zelfs basiskennis over hun natuurlijke gedrag en behoeften vaak ontbreekt
Hengelsport
Vissen zijn gevoelige gewervelde dieren die pijn en angst ervaren. Hengelen is voor hen dan ook een pijnlijke en vaak levensbedreigende activiteit. De haak veroorzaakt verwondingen aan bek of organen, vooral bij inslikken. Onthaken—zeker met weerhaken—leidt vaak tot extra schade. Na de vangst worden vissen geregeld in leefnetten gehouden, wat stress, verwondingen en sterfte veroorzaakt. Ook het vastpakken met droge handen beschadigt de beschermende slijmlaag, met infecties en sterfte tot gevolg. Foto’s maken van de vangst verlengen de stress, doordat vissen onnodig lang buiten water blijven.
Wanneer vissen worden gedood, gebeurt dat niet altijd vakkundig. Ze zijn pas dood als de hersenen zijn uitgeschakeld, maar veel hengelaars weten niet hoe dat moet, wat leidt tot extra lijden. Bij wedstrijden verergert dit: snelheid en aantallen gaan boven zorgvuldigheid, met ruw handelen en meer verwondingen als gevolg.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat vissen pijn en angst ervaren. Ze verzetten zich heftig aan de haak, en studies hebben pijnreceptoren rond bek en kop aangetoond.
Vogels en kinderen
Sportvissen veroorzaakt ook vogelsterfte. Watervogels slikken vislood in omdat ze het aanzien voor steentjes; het lood vergiftigt hen langzaam en leidt tot een pijnlijke dood. Soms raken ze verstrikt in vislijnen en sterven ze van uitputting of honger. Vogelopvangcentra zien deze slachtoffers regelmatig.
Ook de rol van kinderen roept vragen op. Hengelen wordt vaak gepresenteerd als natuurbeleving, maar in de praktijk leren kinderen dat je dieren voor plezier mag verwonden. Dat staat haaks op respect voor dieren—iets wat ook door een meerderheid van de Nederlanders wordt betwijfeld.
Bron: Stichting Vissenbescherming